27.06.2014

Het positieve lange termijneffect van multivitamines

Het positieve lange termijneffect van multivitamines
Als je de koppen in de kranten mag geloven heeft het slikken van supplementen met extra vitamines geen zin, en is het nog gevaarlijk voor je gezondheid ook. De toxicoloog Bruce Ames, de uitvinder van de Ames-test, is het daarmee niet eens. Hij gelooft dat voedingswetenschappers onderschatten hoeveel vitamines we nodig hebben, en dat mensen die hun dieet inrichten zoals de voedingswetenschappers dat adviseren op de langere termijn hun gezondheid riskeren.

Bruce Ames is alles wat je van een eminence grise verwacht. Hij is als hoogleraar verbonden aan de University of California in Berkeley en het Children's Hospital Oakland Research Institute. Hij heeft 450 publicaties op zijn naam staan en, jazeker, hij is beroemd. Iedereen die iets weet van voeding, toxicologie, scheikunde of biologie kent zijn naam of in ieder geval de door hem bedachte Ames-test. Toxicologen gebruiken die tot op de dag van vandaag als ze willen inschatten of verbindingen potentieel kankerverwekkend zijn.

Ames is bovendien geen wetenschapper die zich laat opsluiten in de ivoren torens van de wetenschap. In de jaren zeventig stond hij op de barricaden voor een striktere regulering van het gebruik van landbouwgif, en vertelde in artikelen en televisieprogramma's waarom bestrijdingsmiddelen in hoge concentraties schadelijk zijn voor mensen.


Het positieve lange termijneffect van multivitamines


Voorvechter
Behalve eminent is Ames ook grijs. Niet verwonderlijk, want hij is inmiddels halverwege de tachtig. Ames is ondanks zijn leeftijd nog steeds actief, niet alleen als begeleider van jonge onderzoekers en als inspirator, maar ook als onderzoeker en denker. Nog maar een paar jaar geleden ontwikkelde hij zijn triage-theorie. "Het belangrijkste stuk van mijn hele loopbaan", zegt hij daarover.

Nog steeds speelt Ames een belangrijke maatschappelijke rol. Niet meer als woordvoerder van voorvechters van een schone voeding, zonder residuen van bestrijdingsmiddelen, maar als voorvechter van het recht van consumenten op sterk-gedoseerde supplementen. Ames verzet zich tegen overheden die het gebruik van die supplementen willen verbieden. Toen de Alliance for Natural Health Europe in Brussel bijvoorbeeld een petitie tegen nieuwe strenge regels aanbood, verwezen zij naar het recente onderzoek van Ames.

Mitochodria
Voordat Ames zijn triage-theorie ontwikkelde bestudeerde hij het effect van veroudering op de mitochondria en manieren om dat verouderingseffect via voedingsstoffen te verzachten. Mitochondria zijn de energiecentrales van de cel. Ze zetten voedingsstoffen om in energiemoleculen die cellen in leven houden.

Mitochondria gaan, als we verouderen, steeds slechter functioneren. Ze wekken steeds minder energie op en genereren steeds meer agressieve verbindingen die onze cellen aantasten. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw bestuderen Ames en zijn leerlingen dat proces en ontdekten dat verbindingen als alpha-lipoic acid en acetyl-L-carnitine de mitochondriale veroudering in dierstudies kunnen afremmen. [Proc Natl Acad Sci U S A. 2002 Feb 19;99(4):1876-81.]

Alpha-Lipoic Acid is een zwavelhoudend vetzuur dat in praktisch alle voedingsmiddelen zit, vooral in orgaanvlees en groene groenten. Het speelt een rol in reacties waarbij mitochondria energie opwekken en het neutraliseert vrije radicalen die in mitochondria kunnen ontstaan. Acetyl-L-Carnitine is een stof die mitochondria helpt bij het opwekken van energie. Elke cel maakt het aan, maar de productie vermindert naarmate we ouder worden.

In de late jaren negentig van de vorige eeuw, en in de eerste jaren van de eenentwintigste eeuw, toonden Ames en zijn collega's aan dat cellen van oude ratten minder energie generen als ze ouder worden doordat hun mitochondria verslechteren. De ratten worden daardoor minder actief. Gaven de onderzoekers de ratten alpha-lipoic acid, dan normaliseerde hun energieverbruik en werden ze spontaan actiever. [FASEB J. 1999 Feb;13(2):411-8.]

De verminderde werking van de mitochondria heeft vooral gevolgen voor weefsels die veel energie nodig hebben, zoals de hersenen. Oudere ratten - en mensen - kunnen daarom minder goed nieuwe informatie in zich opnemen.

Suppletie met alpha-lipoic acid en acetyl-L-carnitine kon ook dat verouderingseffect gedeeltelijk opheffen, ontdekten de leerlingen van Ames. [Proc Natl Acad Sci U S A. 2002 Feb 19;99(4):2356-61.] "Als we onze resultaten mogen vertalen naar mensen, dan kunnen we iemand van tachtig kenmerken van iemand van dertig geven", verduidelijkte Tory Hagen, de collega-onderzoeker van Ames, in een interview.

De triage-theorie
In zijn onderzoek viel het Ames op dat het lichaam in crisissituaties prioriteit geeft aan processen die op de korte termijn van belang zijn, ook als dat ten koste gaat van processen die de gezondheid op de langere termijn beschermen. Een voorbeeld is hoe het lichaam omgaat met een te hoge inname van vooral dierlijke eiwitten. Als de aminozuren uit de eiwitten in het bloed komen, wordt dat zuurder. Omdat verzuurd bloed op korte termijn schadelijk kan zijn, neutraliseert het lichaam de aminozuren met mineralen die het haalt uit de botmassa. Dat werkt op korte termijn prima, maar op de lange termijn kan daardoor botontkalking ontstaan.

Soortgelijke beschermende mechanismen worden actief bij een te lage inname van mineralen en vitamines. Het lichaam heeft die mineralen en vitamines nodig voor allerlei processen, en sommige daarvan zijn op korte termijn van belang, en zorgen er bijvoorbeeld voor dat cellen genoeg energiemoleculen hebben om te functioneren. Andere processen zijn van belang op langere termijn, en betreffen bijvoorbeeld reparaties van de schade in cellen die ontstaat door agressieve moleculen. Als die processen niet goed verlopen, kan daardoor op de langere termijn de kans op ziekten als kanker of dementie toenemen.

Soortgelijke beschermende mechanismen worden actief bij een te lage inname van mineralen en vitamines. Het lichaam heeft die mineralen en vitamines nodig voor allerlei processen, en sommige daarvan zijn op korte termijn van belang, en zorgen er bijvoorbeeld voor dat cellen genoeg energiemoleculen hebben om te functioneren. Andere processen zijn van belang op langere termijn, en betreffen bijvoorbeeld reparaties van de schade in cellen die ontstaat door agressieve moleculen. Als die processen niet goed verlopen, kan daardoor op de langere termijn de kans op ziekten als kanker of dementie toenemen.

Blinde vlek
De normen voor de inname van mineralen en vitamines in de voedingswetenschap zijn gebaseerd op dierproeven waarin de korte termijnprocessen in gevaar komen, stelde Ames in publicaties die verschenen in 2005 en 2006. [EMBO Rep. 2005 Jul;6 Spec No:S20-4.] [Proc Natl Acad Sci U S A. 2006 Nov 21;103(47):17589-94. ] Onderzoekers hebben bijvoorbeeld onze behoefte aan vitamine K bepaald door na te gaan hoeveel we nodig hebben om geen bloedingen te krijgen, en hoe ver ze de inname van vitamine C, B1, B3 en D konden laten zakken zonder dat we respectievelijk scheurbuik, beri-beri, pellagra of rachitis krijgen.

Maar daarbij zagen de onderzoekers de lange termijnprocessen over het hoofd, aldus Ames. "Als we langer willen leven en langer gezond willen blijven, dan zullen we om te beginnen die normen moeten herzien. Ze zijn te laag." Veel mensen krijgen, zonder dat zijzelf of wetenschappers dat in de gaten hebben, niet genoeg vitamines en mineralen binnen voor hun lange termijnprocessen, stelt Ames. Op korte termijn merken ze daar niets van. Maar als die situatie lang blijft doorbestaan verouderen ze sneller, en neemt hun kans op een chronische ziekte toe.

Maar daarbij zagen de onderzoekers de lange termijnprocessen over het hoofd, aldus Ames. "Als we langer willen leven en langer gezond willen blijven, dan zullen we om te beginnen die normen moeten herzien. Ze zijn te laag." Veel mensen krijgen, zonder dat zijzelf of wetenschappers dat in de gaten hebben, niet genoeg vitamines en mineralen binnen voor hun lange termijnprocessen, stelt Ames. Op korte termijn merken ze daar niets van. Maar als die situatie lang blijft doorbestaan verouderen ze sneller, en neemt daardoor hun kans op een chronische ziekte toe.

Vitamine K en selenium
Omdat hij zijn theorie wilde onderbouwen, ondernamen Ames en zijn pupil, dr. Joyce McCann, evenals Ames verbonden aan het Children's Hospital Oakland Research Institute, een uitputtende literatuurstudie waarin ze zoveel mogelijk informatie verzamelden over de zestien enzymen die vitamine K nodig hebben. [Am J Clin Nutr. 2009 Oct;90(4):889-907] Vijf daarvan zijn op korte termijn van levensbelang.

Proefdieren waarin onderzoekers die enzymen met genetische technieken uitschakelen, overleven dat niet. Van de andere enzymen hebben onderzoekers ontdekt dat ze, als ze niet goed functioneren, een rol spelen bij het ontstaan van chronische aandoeningen als aderverkalking, artritis, botontkalking, nierziekte en kanker. Werken die enzymen wel goed, dan hebben diezelfde enzymen juist een beschermende werking.

In de zomer van 2011 verscheen een andere publicatie waarin McCann en Ames hetzelfde deden met de eiwitten die selenium nodig hebben om te functioneren. [FASEB J. 2011 Jun;25(6):1793-814.] Weer bleek dat de seleno-eiwitten die op de korte termijn niet van vitaal belang zijn op de langere termijn beschermen tegen chronische ziekten.

Een hard bewijs dat een hogere inname meer vitamines en mineralen veroudering vertraagt en het risiso op chronische ziekten verlaagt, leveren die studies natuurlijk nog niet, maar in celstudies heeft Ames daarvoor wel degelijk aanwijzingen gevonden. Hij werkte bijvoorbeeld mee aan studies waarin bindweefselcellen sneller oud worden als ze te weinig magnesium krijgen [Proc Natl Acad Sci USA. 2008 Apr 15;105(15):5768-73.] of waarin de vitamine E-analoog gamma-tocoferol kankercellen zelfmoord laat plegen. [J Nutr Biochem. 2012 Jun;23(6):602-8.]

Ondervoeding
Uiteraard hoopt Ames dat door zijn onderzoek voedingswetenschappers kritisch gaan kijken naar de richtlijnen die vertellen hoeveel vitamines en mineralen we dagelijks nodig hebben. Hij vreest dat veel richtlijnen te laag zijn. Vooral de richtlijnen voor de B-vitamines onderschatten onze behoefte aanzienlijk, maakt Ames op uit de beschikbare informatie. "De richtlijnen houden geen rekening met de effecten van veroudering", zegt Ames. "We hebben meer B-vitamines nodig als we ouder worden. Ik vermoed zelfs dat een hogere inname van B-vitamines een effectieve verouderingsstrategie kan zijn."

B-vitamines zijn nodig voor de werking van enzymen. Als we verouderen komen er steeds meer kleine foutjes in die enzymen. Dat impliceert onder meer dat we meer B-vitamines nodig hebben.

Als Ames er voor 'for argument's sake' even van uitgaat van dat die richtlijnen accuraat zijn, dan nog maakt zijn onderzoek duidelijk dat moderne landen een levensgroot onopgemerkt gezondheidsprobleem hebben: het gros van hun inwoners krijgt volgens de huidige richtlijnen niet genoeg vitamines en mineralen binnen. Dat meer dan de helft van de westerlingen een te lage vitamine D-status heeft is welbekend, maar voor veel andere voedingsstoffen is de situatie niet veel beter. In de VS heeft veertig procent van de zwangere vrouwen een tekort aan biotine. Zestig procent van de volwassen krijgt te weinig magnesium binnen. Voor vitamine B6 is dat de helft, voor foliumzuur vijfenzeventig procent. Een kwart van de Amerikanen heeft zelfs een tekort aan vitamine C, en verbijsterde artsen melden in medische vakbladen dat zij weer patiënten in hun praktijk zien die lijden aan scheurbuik.

Eerder regel dan uitzondering
De moderne ondervoeding komt vooral voor bij mensen met lage inkomens, zegt Ames, maar ook bij mensen met overgewicht en ouderen zijn deficiënties eerder regel dan uitzondering. Natuurlijk moeten we dat uiteindelijk oplossen doordat we mensen leren hoe ze gezonder kunnen eten. Maar zolang we daar niet in slagen hebben we een ander middel nodig."

En daarmee doelt Ames op voedingssupplementen. Dezelfde voedingssupplementen waar het gros van de voedingswetenschappers met zoveel dédain over spreekt, maar die ondertussen wèl alle mineralen en vitamines kunnen aanbieden die we nodig hebben. "Ik slik er elke dag eentje", zegt Ames. "Daar zit niet zoveel magnesium in, dus slik ik dat er apart bij. Ik vind eigenlijk dat iedereen op deze planeet een voedingssupplement zou moeten innemen. Het zou een enorme verbetering van onze collectieve gezondheid kunnen veroorzaken. En zeg nou zelf: wat kosten die supplementen nou? Ze zijn spotgoedkoop."

Meer:
Hoe multivitamines je helpen slank te blijven (23-6-2014)
Multivitamine verlaagt kans op kanker ietsiepietsie (24-10-2012)
Een multivitamine is zo gek nog niet (17-6-2012)